Tiết khí là gì?

Lịch âm không tính theo vòng quay của mặt trời, nhưng vẫn cần một cách để biết mùa nào đang diễn ra, vì mùa vụ và các dịp trong năm đều đi theo mặt trời chứ không đi theo trăng. Cách đó là chia một vòng năm mặt trời thành nhiều mốc đều nhau.

Trước khi gọi tên, cần biết đây chỉ là những mốc thời gian chia đều trong năm — giống như các vạch chia trên một chiếc đồng hồ, chỉ khác đơn vị là góc mặt trời thay vì giờ phút.

Hai mươi bốn mốc chia đều đó gọi là tiết khí. Mỗi mốc cách mốc trước đúng mười lăm độ trên đường đi biểu kiến của mặt trời quanh bầu trời, nên đi hết một vòng ba trăm sáu mươi độ sẽ được đúng hai mươi bốn tiết khí một năm.

"Đường đi biểu kiến của mặt trời" là cách gọi khác cho vị trí mặt trời nhìn từ Trái Đất tại một thời điểm, tính bằng góc — không phải mặt trời thật sự di chuyển, mà là vị trí biểu kiến của nó thay đổi khi Trái Đất quay quanh nó.

Góc đó gọi là kinh độ mặt trời. Danh sách hai mươi bốn tiết khí bắt đầu từ Xuân phân và kết thúc ở Kinh trập, đi qua hai điểm ngày dài nhất và ngắn nhất trong năm — Hạ chí và Đông chí — cùng hai điểm ngày và đêm bằng nhau — Xuân phân và Thu phân.

Tiết khí không chỉ để biết mùa. Vị trí mặt trời theo từng bước mười lăm độ này cũng là căn cứ để lịch âm xác định năm nào cần thêm một tháng nhuận, vì lịch âm phải quay lại khớp với vòng năm mặt trời sau một số năm nhất định, chứ không thể chỉ đếm theo vòng trăng.

Tiết khí của một ngày cụ thể hiển thị ở trang chi tiết ngày đó. Bài viết về can chi giải thích một cách gọi tên ngày khác, không dựa vào vị trí mặt trời mà dựa vào một chu kỳ đếm riêng.